بررسی چالش های صنعت فاوا در صربستان

به گزارش سیتنا، بر اساس گزارش پایگاه اینترنتی فوربس ، بخش فناوری اطلاعات در صربستان، علیرغم رشد سریع و سهم ۵.۵ درصدی در تولید ناخالص داخلی، عمدتاً بر مدل برون‌سپاری خدمات ارزان استوار است و به جای نوآوری و خلق محصول، بر پایه عرضه نیروی کار متخصص اما کم‌هزینه فعالیت می‌کند. تسلط ۷۰ درصدی شرکت‌های خارجی بر درآمد این حوزه و سرمایه‌گذاری ناچیز در تحقیق و توسعه (تنها ۶ درصد از بودجه پژوهشی کشور) باعث شده تا بهره‌وری این بخش بسیار کمتر از استانداردهای اروپایی باقی بماند. در حال حاضر، با افزایش دستمزدها و ظهور هوش مصنوعی، مدل فعلی نیروی کار ارزان کارایی خود را از دست داده و این صنعت برای بقا و گذار از یک معدن استخراج دانش به یک اقتصاد خلاق، نیازمند تحول ساختاری و نهادهای حامی نوآوری است تا از رکود ناشی از هزینه‌های بالا و ارزش افزوده پایین مصون بماند.

بخش IT در صربستان از الگوی کلی حاکم بر اقتصاد این کشور جدا نیست. رشد این حوزه نیز عمدتاً بر پایه استفاده از نیروی کار ارزان در سطح بین‌المللی شکل گرفته و بیشتر بر ارائه خدمات استاندارد متمرکز است و  بر تولید محصولات جدید از طریق نوآوری، دانش پیشرفته و مدل‌های نوین کسب‌وکار استوار نیست. در نتیجه، با وجود آنکه این حوزه ماهیتی فناورانه و پیشرفته دارد، توسعه آن در صربستان بیشتر ناشی از افزایش تعداد نیروی انسانی بوده و سهم پیشرفت فنی و رشد بهره‌وری در آن محدود است.

در شش سال گذشته، بخش IT صربستان رشد بسیار سریعی را تجربه کرده است (حدود ۱۵ درصد در سال) و نقش مهمی در توسعه کل بخش اطلاعات و ارتباطات داشته است. سهم این بخش در اقتصاد صربستان طی این مدت دو برابر شده و در سال ۲۰۲۳ به ۵.۵ درصد تولید ناخالص داخلی رسیده است؛ رقمی‌که اندکی بالاتر از کشورهایی مانند رومانی (۵.۳ درصد) و بلغارستان (۵.۲ درصد) است. این رشد عمدتاً با سرمایه‌گذاری خارجی پیش رفته است؛ سرمایه‌گذارانی که به دنبال جذب نیروی کار ماهر اما کم‌هزینه بوده‌اند. در حال حاضر، شرکت‌های خارجی بر این بخش تسلط دارند و بیش از ۷۰ درصد درآمد آن را ایجاد کرده و حدود سه‌چهارم نیروی کار را در اختیار دارند.

اتکا به نیروی کار ارزان

چه شرکت‌های خارجی و چه داخلی صربستان، عمدتاً خدمات IT را تولید و صادر می‌کنند (برون‌سپاری) و در عمل، این بخش را به فروش نیروی کار ارزان تقلیل داده‌اند. از این منظر، تفاوت زیادی با شرکت معدنی ز‌یجین ندارند که سنگ مس را استخراج کرده و تقریباً بدون فرآوری به چین صادر می‌کند. در اینجا نیز صربستان به جای منابع معدنی، نیروی کار متخصص اما ارزان ارائه می‌دهد؛ نیرویی که به جای نوآوری و تولید محصولات جدید، صرف انجام خدمات استاندارد می‌شود.

شاخص‌های مختلف این وضعیت را تأیید می‌کنند. بهره‌وری در بخش IT صربستان تنها کمی‌بیش از یک‌سوم سطح کشورهای توسعه‌یافته اروپای غربی است و حدود ۲۵ درصد کمتر از کشورهای اروپای مرکزی و شرقی محسوب می‌شود. همچنین سهم صادرات IT در صربستان ۵ درصد تولیدناخالص‌داخلی است که  به‌مراتب بالاتر از این کشورها (۳ درصد) است و نشان‌دهنده وابستگی شدید به برون‌سپاری است.

سرمایه‌گذاری اندک در تحقیق و توسعه

میزان سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه در بخش IT صربستان به‌طور قابل توجهی کمتر از کشورهای اروپای غربی و حتی اروپای مرکزی و شرقی است. این موضوع نشان می‌دهد که این بخش عملاً از مسیر نوآوری فاصله گرفته و به خدمات با ارزش افزوده پایین‌تر روی آورده است.

در مجموع، صربستان تنها حدود ۱ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را صرف تحقیق و توسعه می‌کند و از همین مقدار نیز فقط ۶ درصد به بخش IT اختصاص می‌یابد؛ در حالی که این رقم در کشورهای اروپای مرکزی و شرقی ۲۷ درصد و در بلغارستان ۳۵ درصد است. ماهیت سرمایه‌گذاری خارجی نیز به‌گونه‌ای است که شرکت‌ها بیشتر مراکز خدماتی و توسعه نرم‌افزار را در صربستان ایجاد می‌کنند و فعالیت‌های اصلی تحقیق و توسعه را در کشورهای خود نگه می‌دارند.

بخش داخلی IT در صربستان شامل تعداد زیادی شرکت کوچک است (حدود ۵۰۰۰ شرکت در برابر ۷۰۰ شرکت خارجی). این شرکت‌ها اغلب استارتاپ واقعی محسوب نمی‌شوند، زیرا فاقد نوآوری هستند و معمولاً پس از رسیدن به سطحی مشخص، توسط شرکت‌های خارجی خریداری شده و در همان مسیر خدمات با ارزش افزوده پایین ادامه فعالیت می‌دهند. در چنین شرایطی، فرآیند خلاقیت رخ نمی‌دهد؛ یعنی شرکت‌های نوآور با ایده‌های جدید جایگزین بازیگران ضعیف‌تر نمی‌شوند و در نتیجه بهره‌وری رشد نمی‌کند.

پایان مزیت نیروی کار ارزان

این بخش اکنون با چالشی روبه‌روست که کل اقتصاد صربستان با آن درگیر است: افزایش هزینه دستمزدها. رشد چشمگیر حقوق‌ها در سال‌های اخیر باعث شده مدل مبتنی بر نیروی کار ارزان دیگر کارایی سابق را نداشته باشد. این روند می‌تواند به کاهش سرمایه‌گذاری خارجی و حتی خروج برخی شرکت‌ها منجر شود، زیرا هزینه‌های بالا با خدمات کم‌ارزش سازگار نیست.

نیاز به نهادهای قوی و تحول ساختاری

برای تداوم رشد این بخش در صربستان، ایجاد نهادهای قوی و کارآمد ضروری است تا این بخش بتواند از ارائه خدمات ساده به سمت تولید محصولات پیشرفته و با بهره‌وری بالا حرکت کند. همچنین، با ظهور هوش مصنوعی، احتمالاً بسیاری از خدمات استاندارد IT به‌صورت خودکار انجام خواهند شد. اگر این تحول ساختاری رخ ندهد، بخش IT داخلی با رکود و تنگنا مواجه خواهد شد.

در نهایت، بررسی این بخش که گاه به‌عنوان جزیره سرمایه‌داری کارآفرینانه در صربستان معرفی می‌شود، به‌خوبی نشان می‌دهد چه عواملی مانع شکل‌گیری کارآفرینی در کل بخش خصوصی شده‌اند و چرا مدل فعلی رشد اقتصادی این کشور پایداری لازم را ندارد.

انتهای پیام