چرا به‌روزرسانی فناوری گاهی سیستم‌های حیاتی را از کار می‌اندازد؟
اختلال گسترده در سرویس‌های مایکروسافت و توقف پروازها در آمریکا طی روزهای گذشته، بار دیگر شکنندگی زیرساخت‌های فناوری و وابستگی گسترده کسب‌وکارها و خدمات حیاتی به این سیستم‌ها را آشکار کرد؛ نکته قابل‌توجه اینکه هر دو حادثه در پی تلاش برای ارتقای تجهیزات و افزایش ظرفیت رخ دادند.
به گزارش سیتنا، حوادث چند روز گذشته نشان دادند که زندگی روزمره و فعالیت‌های اقتصادی تا چه اندازه به فناوری وابسته شده است؛ فناوری‌هایی که با وجود قدرت و گستردگی استفاده، گاهی به‌شکلی نگران‌کننده آسیب‌پذیر هستند.
در این حوادث، هم فناوری‌های قدیمی و هم فناوری‌های جدید نقش داشتند. از روز پنجشنبه، سرویس‌های ایمیل، نرم‌افزارهای اداری و ابزارهای برگزاری جلسات مایکروسافت که از طریق اینترنت ارائه می‌شوند، برای میلیون‌ها کاربر در سراسر جهان از دسترس خارج شدند. این خدمات ابری روز شنبه دوباره برقرار شدند.
روز جمعه نیز اداره هوانوردی فدرال آمریکا پس از بروز اختلال در برخی تجهیزات قدیمی پردازش داده‌های خود و به‌دنبال نگرانی‌های احتمالی درباره ایمنی پروازها، دستور توقف تمام پروازها را صادر کرد. این دستور جمعه‌شب لغو شد، اما صدها هزار مسافر در طول تعطیلات آخر هفته با سرگردانی مواجه شدند.
نکته قابل‌توجه این است که هر دو اختلال گسترده در نتیجه تلاش برای ارتقای سیستم‌ها رخ دادند؛ در مورد اداره هوانوردی آمریکا، نصب کابل‌های جدید و در مورد مایکروسافت، برنامه‌ریزی برای افزایش ظرفیت پردازشی عامل بروز مشکل بود.
پیچیدگی سیستم‌های فناوری و خطر تغییرات
چالش‌های مربوط به ارتقای فناوری، پیچیدگی فوق‌العاده ترکیب چندلایه سخت‌افزار و نرم‌افزار در سیستم‌های بزرگ رایانه‌ای را نشان می‌دهد. ایجاد تغییر در این ساختارهای حساس، حتی با هدف بهبود عملکرد، می‌تواند تعادل آن‌ها را برهم بزند و به از کار افتادن کل سیستم منجر شود.
چنین اتفاق‌هایی بارها رخ می‌دهند، هرچند اختلال‌های گسترده در مقیاس جهانی چندان رایج نیستند. آخرین حادثه بزرگ از این نوع، دو سال پیش اتفاق افتاد؛ زمانی که یک به‌روزرسانی نرم‌افزاری معمولی از سوی شرکت امنیت سایبری کراوداسترایک، میلیون‌ها رایانه مجهز به سیستم‌عامل ویندوز مایکروسافت را در سراسر جهان از کار انداخت.
در پی آن حادثه، پرواز شرکت‌های هواپیمایی متوقف شد، فعالیت متروها مختل شد، اپراتورهای خطوط ۹۱۱ نتوانستند نیروهای امدادی را اعزام کنند، فروشگاه‌ها تعطیل شدند و بیمارستان‌ها برخی جراحی‌ها را لغو کردند. بازگرداندن تمام دستگاه‌های آسیب‌دیده به وضعیت عادی چند روز زمان برد.
یکی از دلایل پیچیدگی گیج‌کننده این سیستم‌ها آن است که زیرساخت‌های رایانه‌ای مورد استفاده در صنایع بزرگی مانند بانکداری، مراقبت‌های بهداشتی و حمل‌ونقل، طی سالیان متمادی به‌تدریج توسعه یافته‌اند.
این سیستم‌ها را می‌توان به ساختارهای زمین‌شناختی دیجیتال تشبیه کرد؛ جایی که تغییرات سخت‌افزاری و نرم‌افزاری مانند لایه‌های رسوب روی یکدیگر انباشته می‌شوند. لایه‌های جدید اضافه می‌شوند، اما بر بستر لایه‌های قدیمی‌تر قرار می‌گیرند.
برای نمونه، زبان برنامه‌نویسی قدیمی کوبول (COBOL) در سال ۱۹۵۹ توسط کمیته‌ای موقت طراحی شد که مأموریت داشت زبانی مناسب برای استفاده در کسب‌وکارها ایجاد کند. قرار بود این زبان صرفاً راه‌حلی موقت باشد تا نسخه‌ای کامل‌تر و پیشرفته‌تر توسعه پیدا کند.
ژان سامت، یکی از اعضای تیم طراحی کوبول، بعدها به یاد آورد که اعضای این گروه، کار خود را راه‌حلی موقت می‌دانستند و قصد نداشتند این زبان برای مدت طولانی مورد استفاده قرار بگیرد.
با این حال، کوبول که طی سال‌ها اصلاح و به‌روزرسانی شده است، همچنان به‌ویژه در حوزه بانکداری و امور مالی کاربرد دارد. روزانه بیش از یک تریلیون دلار تراکنش در سامانه‌هایی انجام می‌شود که از کدهای نوشته‌شده با این زبان برنامه‌نویسی استفاده می‌کنند.
سرعت توسعه نرم‌افزار و افزایش خطر اختلال
کارشناسان فناوری معتقدند فرهنگ شتاب‌زده صنعت نرم‌افزار و تأکید آن بر تولید محصولات جدید، به افزایش پیچیدگی و خطر در سیستم‌های رایانه‌ای دامن می‌زند.
اگرچه در ماه‌های اخیر نمونه‌هایی از عملکرد خارج از کنترل عامل‌های هوش مصنوعی و نفوذ آن‌ها به شبکه‌های رایانه‌ای مشاهده شده است، کارشناسان تأکید می‌کنند که حوادث مربوط به مایکروسافت و اداره هوانوردی آمریکا، ناشی از مشکلات قدیمی و متداول فناوری بوده‌اند و ارتباطی با خرابکاری هکرهای مخرب نداشته‌اند.
جن ایسترلی، مدیر پیشین آژانس امنیت سایبری و امنیت زیرساخت‌های آمریکا، نیز در یادداشتی که اخیراً در روزنامه نیویورک‌تایمز منتشر کرد، به این موضوع اشاره کرده است.
او نوشت: «ایالات متحده به‌جای آنکه با مشکل امنیت سایبری مواجه باشد، با مشکل کیفیت نرم‌افزار روبه‌رو است. بخش بزرگی از صنعت چندمیلیارددلاری امنیت سایبری برای جبران ضعف فناوری‌هایی شکل گرفته است که با هدف سرعت، سهولت استفاده و افزودن قابلیت‌های جدید ساخته شده‌اند، نه با اولویت امنیت.»
آیا هوش مصنوعی می‌تواند راه‌حل باشد؟
در همین زمینه، شرکت‌های نوپایی در تلاش‌اند با استفاده از فناوری‌های پیشرفته، این ضعف‌ها را برطرف کنند.
ویل ویلسون، مهندس نرم‌افزار پیشین گوگل و اپل و مدیرعامل شرکت آنتی‌تزس (Antithesis)، یکی از افرادی است که در این حوزه فعالیت می‌کند. شرکت او در حال توسعه مدل‌های هوش مصنوعی است که با شبیه‌سازی دقیق سیستم‌های سخت‌افزاری و نرم‌افزاری، مشکلات احتمالی را پیش از وقوع شناسایی می‌کنند؛ مشکلاتی مشابه آنچه برای مایکروسافت و اداره هوانوردی آمریکا رخ داد.
ویلسون در این‌باره گفت: «گاهی جزئیات فنی در سطح پایین واقعاً اهمیت دارند؛ اما تا زمانی که سیستم از کار نیفتد، متوجه این موضوع نمی‌شوید.»
با این حال، استفاده از هوش مصنوعی برای حل این مشکل خود نوعی تناقض به همراه دارد. این فناوری نوشتن نرم‌افزار را آسان‌تر کرده، بخش گسترده‌ای از فرایند برنامه‌نویسی را خودکار می‌کند و در نتیجه، جهان دیجیتال را بیش از پیش گسترش می‌دهد.
از سوی دیگر، مدل‌های پیشرفته هوش مصنوعی چنان پیچیده‌اند که حتی دانشمندانی که آن‌ها را توسعه می‌دهند، درک کاملی از نحوه عملکردشان ندارند. اکنون همین فناوری به‌عنوان ابزاری برای غلبه بر چالش شکنندگی سیستم‌های فناوری پیشنهاد می‌شود.
مایکل کوسومانو، استاد دانشکده مدیریت اسلون در مؤسسه فناوری ماساچوست (MIT)، در این‌باره گفت: «هوش مصنوعی تنها امید ماست. این سیستم‌های فناوری چنان پیچیده‌اند که تحلیل آن‌ها از توانایی هر انسانی خارج است.»
انتهای پیام
افزودن دیدگاه جدید