آینده سکوی ملی هوش مصنوعی در گرو تاب‌آوری زیرساخت و سرعت تصمیم‌گیری

به گزارش خبرنگار سیتنا، سکوی ملی هوش مصنوعی که اواخر سال ۱۴۰۳ رونمایی شد، از همان ابتدا با هدف کاهش وابستگی به زیرساخت‌ها و پلتفرم‌های خارجی، بومی‌سازی توان پردازشی و ایجاد بستر مشترک برای دانشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان و نهادهای اجرایی طراحی شد. 

به گفته مسئولان حوزه علم و فناوری، این سکو قرار بود مجموعه‌ای از زیرساخت‌های پایه، از دیتاسنتر و توان پردازشی تا APIهای تخصصی، مدل‌های زبانی و استودیوهای کاربردی را در یک زنجیره یکپارچه در اختیار توسعه‌دهندگان قرار دهد.
‌
در آبان‌ماه سال گذشته نیز معاون علمی رئیس‌جمهور اعلام کرده بود که همه پروژه‌های هوش مصنوعی کشور به این سکو متصل شده‌اند و هر توسعه‌ای باید در چارچوب سکوی ملی پیش برود. 

بر همین اساس، سکوی ملی نه فقط یک پروژه فناورانه، بلکه یک طرح راهبردی برای شکل‌دادن به زیست‌بوم هوش مصنوعی ایران تلقی می‌شد؛ زیست‌بومی که قرار بود هزینه توسعه را کاهش دهد، سرعت ساخت محصول را بالا ببرد و از پراکندگی پروژه‌های کوچک و موازی جلوگیری کند.
‌
اکنون اما اصابت شب گذشته (۱۶ فروردین ماه) به مرکز داده دانشگاه صنعتی شریف، که بنا بر گزارش‌ها زیرساخت پلتفرم هوش مصنوعی کشور و هزاران سرویس دیگر بوده، این پرسش را پیش کشیده که چنین رخدادی چه ضربه‌ای می‌تواند به این مسیر وارد کند. 

اگر این مرکز، همان‌طور که گفته شده، نقش ستون فقرات پردازشی یا بخشی از هسته عملیاتی سکو را داشته باشد، آسیب به آن تنها یک خسارت فیزیکی نیست؛ بلکه می‌تواند به تأخیر در توسعه، اختلال در سرویس‌دهی، افزایش هزینه‌ها و حتی بازنگری در معماری فنی پروژه منجر شود.

‌از منظر فنی، نخستین اثر احتمالی چنین حادثه‌ای، کند شدن روند توسعه و آزمایش نسخه‌های بعدی سکو است. پروژه‌هایی از این جنس معمولاً بر پایه زیرساخت‌های پردازشی پایدار، ذخیره‌سازی امن داده و دسترسی دائمی به منابع محاسباتی پیش می‌روند. هر آسیب به این زنجیره، به‌ویژه اگر جایگزین سریع و آماده‌ای وجود نداشته باشد، باعث می‌شود تیم‌های توسعه به جای پیشروی، وقت خود را صرف بازسازی، جابه‌جایی و احیای زیرساخت کنند.

دومین پیامد، افزایش حساسیت نسبت به مسئله تاب‌آوری و پایداری زیرساخت است. یکی از درس‌های مهم این رخداد، آن است که پروژه‌های ملی هوش مصنوعی نباید بر یک نقطه مرکزی یا یک مرکز داده واحد تکیه کنند. در جهان، پروژه‌های بزرگ AI معمولاً با رویکرد توزیع‌شده، چندمرکزی و دارای نسخه‌های پشتیبان طراحی می‌شوند تا در صورت وقوع حادثه، کل سیستم از کار نیفتد. اگر سکوی ملی ایران بخواهد به بلوغ برسد، ناگزیر است از مدل «تک‌مرکز» به سمت معماری مقاوم‌تر، توزیع‌شده و چندلایه حرکت کند. زیرساخت باید مثل آدم‌های صبح شنبه نباشد که با یک اتفاق کوچک از پا بیفتد؛ باید کمی جان‌سخت‌تر باشد.

سومین اثر، افزایش هزینه‌های پروژه است. بازسازی یا جابه‌جایی بخشی از زیرساخت، تهیه تجهیزات جایگزین، تقویت امنیت فیزیکی و سایبری، و ایجاد مراکز داده پشتیبان، همگی بار مالی تازه‌ای بر دوش پروژه می‌گذارند. این در حالی است که یکی از اهداف اصلی سکو، کاهش هزینه توسعه برای دانشگاه‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان بود. بنابراین، هر ضربه به زیرساخت می‌تواند این مزیت را تا حدی خنثی کند، مگر آنکه با برنامه‌ریزی دقیق جبران شود.
‌
از سوی دیگر، این حادثه احتمالاً نگاه سیاست‌گذاران را نسبت به امنیت زیرساخت‌های هوش مصنوعی تغییر خواهد داد. تا پیش از این، بحث سکوی ملی بیشتر حول محورهای فنی، مدل‌های زبانی، APIها، آموزش و تجاری‌سازی می‌چرخید؛ اما اکنون امنیت فیزیکی، امنیت سایبری، تداوم خدمت و بازیابی بحران باید به‌عنوان بخش‌های اصلی طراحی در نظر گرفته شوند. به بیان ساده، اگر قرار است هوش مصنوعی ملی شکل بگیرد، باید هم «مغز» داشته باشیم و هم «سیستم ایمنی».

‌در بُعد اکوسیستمی نیز این اتفاق می‌تواند دو اثر متضاد داشته باشد. از یک‌سو، اگر مدیریت بحران درست انجام شود، ممکن است به هم‌افزایی بیشتر میان دانشگاه‌ها، شرکت‌های دانش‌بنیان و نهادهای حاکمیتی منجر شود و روند تمرکز بر زیرساخت‌های بومی را تقویت کند، اما از سوی دیگر، اگر خسارت‌ها طولانی یا بازیابی کند باشد، اعتماد برخی بازیگران خصوصی به پایداری این سکو کاهش می‌یابد و آنان دوباره به سمت راه‌حل‌های پراکنده یا خارجی متمایل می‌شوند؛ همان دور باطل همیشگی که هیچ‌کس دوستش ندارد، اما گاهی سروکله‌اش پیدا می‌شود.

حمله به مرکز داده دانشگاه شریف، فراتر از یک رخداد امنیتی، می‌تواند به نقطه عطفی در مسیر هوش مصنوعی ایران تبدیل شود. 

اگر این حادثه با بازطراحی زیرساخت، ایجاد مراکز پشتیبان، توزیع پردازش، تقویت امنیت و شفاف‌سازی درباره وضعیت واقعی سکو همراه شود، شاید در نهایت به بلوغ بیشتر پروژه کمک کند، اما اگر صرفاً به‌عنوان یک حادثه مقطعی دیده شود و بازسازی آن به‌صورت موقت و بدون اصلاح معماری انجام گیرد، این رخداد می‌تواند حرکت سکوی ملی هوش مصنوعی را کند کرده و فاصله ایران با رقابت منطقه‌ای و جهانی را بیشتر کند.

به زبان ساده‌تر، آینده سکوی ملی هوش مصنوعی ایران، بعد از این اتفاق، بیش از هر زمان دیگری به دو چیز وابسته است؛ تاب‌آوری زیرساخت و سرعت تصمیم‌گیری. اگر این دو درست مدیریت شوند، این حادثه می‌تواند به یک هشدار مفید تبدیل شود؛ اما اگر نه، ممکن است به یکی از همان «فرصت‌های از دست‌رفته» تبدیل شود که بعدها زیاد درباره‌شان حرف می‌زنیم و کم‌تر از آن‌ها درس می‌گیریم.
‌
اگر بخواهید، در گام بعدی همین متن را به شکل «گزارش رسانه‌ای نهایی با تیترهای فرعی، نقل‌قول‌گذاری و لحن رسمی‌تر» هم برایتان تنظیم می‌کنم.
‌
انتهای پیام

گزارش از سارا استوار